Нақши интернет ва технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ дар рушди забони тоҷикӣ
Дар ҷаҳони муосир забон на танҳо воситаи муошират, балки пояи ҳастии миллӣ ва рукни муҳими худшиносии ҳар як миллат ба шумор меравад. Бо рушди босуръати ҷомеаи иттилоотӣ ва густариши технологияҳои рақамӣ, масъалаи нигоҳдорӣ ва таҳкими забони миллӣ дар фазои маҷозӣ аҳамияти тоза пайдо намудааст. Забони тоҷикӣ, ҳамчун забони давлатӣ ва рукни асосии давлатдории миллӣ, низ бояд бо талаботи замон мутобиқ шавад. Дар ин раванд, нақши интернет ва технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ (ТИК) ниҳоят бузург аст, зеро онҳо имкон медиҳанд, ки забон дар муҳитҳои нави муошират, иттилоот ва таҳсил фаъол гардад ва боз ҳам густариш ёбад.
Дар баробари ин, сиёсати фарҳангӣ ва забонии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон боиси устувории ҳифз, таҳким ва рушди забони тоҷикӣ гардидааст. Аз ҳамин ҷост, ки имрӯза забони давлатӣ на танҳо дар сатҳи сиёсӣ ва илмӣ, балки дар фазои рақамӣ низ мавқеи устувор пайдо мекунад.
Яке аз самтҳои муҳимтарини фаъолияти Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз рӯзҳои аввали истиқлол — таъмини мақоми воқеии забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ мебошад. Маҳз бо ташаббуси бевоситаи Пешвои миллат як силсила иқдомҳои муҳиме амалӣ гардиданд, ки ба таҳкими мавқеи иҷтимоиву сиёсӣ ва илмии забони тоҷикӣ мусоидат намуданд.
Дар соли 2009 қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатӣ» яке аз муҳимтарин қадамҳо дар роҳи таъмини рушди забон буд. Пешвои миллат дар суханрониҳои худ борҳо таъкид кардаанд, ки забони тоҷикӣ бояд ҳамчун «рамзи ҳастии миллат» ва «оянаи худшиносии миллӣ» мавриди эҳтиром ва истифодаи васеъ қарор гирад.
Ҳамзамон, бо дастгирии Роҳбари давлат таъсиси Кумитаи забон ва истилоҳот, Фонди давлатии забон, таҳияи Барномаи давлатии рушди забони тоҷикӣ барои солҳои гуногун ва татбиқи сиёсати забонӣ дар тамоми сатҳҳои маорифу маъмурият таъмин гардид.
Пешвои миллат ҳамеша таъкид менамоянд, ки забон бояд бо рушди илм, техника ва технология ҳамқадам бошад. Аз ин ҷост, ки масъалаи ворид кардани истилоҳҳои илмӣ ва техникии нав ба забони тоҷикӣ, мутобиқсозии онҳо ба меъёрҳои забони адабӣ ва эҷоди фарҳангҳои истилоҳотӣ таҳти назорати доимии давлат қарор дорад.
Инчунин, бо ташаббуси Пешвои миллат ҳамасола Рӯзи забони давлатӣ бо шукӯҳ таҷлил мегардад, ки худ омили муҳими баланд бардоштани эҳсоси ватандорӣ ва ифтихори миллӣ миёни ҷавонон аст.
Дар асри XXI интернет ва технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ (ТИК) ба яке аз муҳимтарин абзорҳои рушди иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии ҷомеа табдил ёфтаанд. Забон ҳамчун падидаи зиндаи иҷтимоӣ бояд дар ин муҳити нав низ фаъол бошад, то ки на танҳо нигоҳ дошта шавад, балки рушд кунад. Барои забони тоҷикӣ низ интернет имкониятҳои васеи рушд ва густариш фароҳам овардааст. Аз ҷумла:
- Муаррифии забони тоҷикӣ дар фазои ҷаҳонӣ
Бо пайдо шудани сомонаҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ ва платформаҳои омӯзишӣ, забони тоҷикӣ дар арсаи байналмилалӣ низ муаррифӣ мешавад. Имрӯз ҳазорҳо сомона, блог, саҳифаҳои расмӣ ва ғайрирасмӣ бо забони тоҷикӣ фаъоланд, ки тавассути онҳо фарҳанг, таърих ва андешаи миллии тоҷикон ба ҷаҳониён шинос гардонида мешавад. Ба ин васила, забон аз доираи Тоҷикистон берун рафта, ҷузъи муҳими ҳувияти миллии тоҷикони ҷаҳон мегардад.
- Оммавигардонии забони тоҷикӣ дар муҳити маҷозӣ
Интернет ба густариши истифодаи ҳаррӯзаи забони тоҷикӣ миёни қишрҳои гуногуни ҷомеа мусоидат мекунад. Нашрияҳои электронӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ, каналҳои YouTube ва блогҳои тоҷикӣ имрӯз на танҳо воситаи иттилоот, балки мактаби забономӯзӣ ва тарғиби забони модарӣ шудаанд. Аз ин ҳисоб, ҷавонон бештар бо забони адабӣ шинос мешаванд ва навиштани дуруст, калимаҳои меъёрӣ ва ибораҳои саҳеҳро меомӯзанд.
- Тарҷума ва вожаофарии истилоҳҳои илмӣ-техникӣ
Яке аз самтҳои муҳими таъсири технологияҳо ба забон — тарҷума ва мутобиқсозии истилоҳоти нав аст. Бо рушди фанновариҳои рақамӣ, садҳо истилоҳоти англисӣ ба забони тоҷикӣ ворид шуданд. Дар ин раванд, нақши Кумитаи забон ва истилоҳот, инчунин муҳаққиқон ва барномасозони тоҷик назаррас аст. Ҳоло луғатҳои электронии бисёрзабона, барномаҳои тарҷумаи автоматӣ ва замимаҳои мобилӣ (мисли «Фарҳанги истилоҳоти техникӣ», «Тарҷумони тоҷикӣ» ва ғайра) барои ғанӣ намудани забон ва осон кардани истифодаи он дар муҳити рақамӣ хизмат мекунанд.
- Наздик намудани лаҳҷаҳо ба забони адабӣ
Интернет ҳамчун муҳити озоди муошират имкон медиҳад, ки гӯяндагони лаҳҷаҳои гуногун бештар бо забони адабӣ муошират кунанд. Тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ ва васоити ахбори оммаи электронӣ, фарқиятҳои лаҳҷавӣ тадриҷан кам мешаванд ва забони меъёрии адабӣ дар тамоми қаламрави кишвар қавитар мегардад.
- Ғанӣ намудани сегменти тоҷикии интернет
Бо ташаббуси мутахассисон ва созмонҳои давлатӣ, солҳои охир ҳаҷми мундариҷаи тоҷикии интернет афзудааст. Таҳияи сомонаҳои иттилоотӣ, энсиклопедияҳои онлайн, китобхонаҳои рақамӣ, платформаҳои омӯзиши забони тоҷикӣ ва нашри китобҳои электронии тоҷикӣ аз муҳимтарин самтҳои ғанисозии сегменти тоҷикӣ ба ҳисоб мераванд. Ҳоло зарурати таҳияи нармафзорҳо, муҳаррикҳои ҷустуҷӯ ва захираҳои рақамии тоҷикӣ бештар эҳсос мешавад, ки ин ба таҳкими истиқлоли фарҳангӣ ва забонӣ мусоидат мекунад.
Эҳтиром ва истифодаи забони давлатӣ дар фаъолияти операторони мобилӣ
Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими сиёсати забонии давлат – истифодаи забони давлатӣ дар соҳаҳои хизматрасонӣ, бахусус дар фаъолияти ширкатҳо ва операторони мобилии кишвар мебошад. Бо назардошти он ки бахши алоқа ва технологияи иттилоотию коммуникатсионӣ аз фаъолтарин соҳаҳои муоширати иҷтимоӣ ба шумор меравад, истифодаи дурусти забони тоҷикӣ дар он аҳамияти хос дорад.
Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатӣ» талаб мекунад, ки тамоми коргузорӣ, эълонҳо, таблиғот ва мукотибаи расмии ширкатҳо бояд ба забони давлатӣ сурат гирад. Аз ин рӯ, операторони мобилӣ – ба мисли Tcell, Babilon-M, Megafon ва ZET-Mobile – вазифадоранд, ки тамоми хизматрасониҳо, иттилооти расмӣ, паёмакҳо, сомонаҳо ва барномаҳои худро бо забони тоҷикӣ низ пешниҳод намоянд.
Дар марказҳои хизматрасонии операторон ва ҳангоми муошират бо муштариён, истифодаи забони тоҷикӣ бояд меъёри асосӣ бошад. Истифодаи забони модарӣ дар ин самт на танҳо эҳтиром ба қонун, балки эҳтиром ба муштарӣ ва ба фарҳанги миллӣ мебошад. Дар солҳои охир, аксар операторон кормандони худро барои истифодаи дуруст ва меъёрии забони тоҷикӣ омӯзиш медиҳанд, ки ин қадами мусбат аст.
Яке аз омилҳои муҳими эҳтироми забон – таблиғоти расмӣ ва мундариҷаи таблиғотии ширкатҳост. Бо роҳнамоии мақомоти давлатӣ, аксари ширкатҳои мобилӣ акнун реклама ва эълонҳои худро бо забони тоҷикӣ таҳия мекунанд. Ин иқдом ҳам забонро таблиғ мекунад ва ҳам ба рушди завқи забонӣ ва маърифати забонӣ дар ҷомеа мусоидат менамояд.
Операторони мобилӣ на танҳо муассисаҳои тиҷоратӣ, балки ширкатҳои дорои имкониятҳои техникӣ ва иттилоотӣ мебошанд. Онҳо метавонанд барои таҳияи замимаҳо, луғатҳо, ё барномаҳои омӯзиши забони тоҷикӣ саҳмгузор бошанд. Масалан, дастгирии барномаҳои омӯзишии тоҷикӣ, ташкили озмунҳои тарғибгари забону фарҳанг ва паҳн намудани мундариҷаи фарҳангӣ дар шабакаҳои иҷтимоии худ метавонад ба рушду тарғиби забони давлатӣ кумак кунад.
Дар ҷаҳони муосир ширкатҳои технологӣ бояд масъулияти иҷтимоии худро дар пешбурди арзишҳои миллӣ ва фарҳангӣ эҳсос намоянд. Барои Тоҷикистон, муҳим он аст, ки операторони мобилӣ худро танҳо таъминкунандагони хизматрасонии техникӣ надонанд, балки шарики фарҳангӣ ва иҷтимоии ҷомеа бошанд. Риоя ва рушди забони давлатӣ яке аз муҳимтарин шаклҳои чунин масъулият аст.
Фирдавси Низом,
номзади илмҳои филологӣ,
корманди Бахши матбуоти Хадамоти алоқа
